Seksueel misbruik en verwerking

Wat

Photo by /_Die_Inside_These_Arms_I_by_joyeux_vol%20niamh%20ellen.jpgSeksuele grensoverschrijding is een paraplubegrip. Er vallen vormen van seksueel geweld onder, zoals aanranding, verkrachting, seksuele mishandeling, seksuele intimidatie, incest en seksueel misbruik. Maar ook ongewenste aanrakingen, of masturbatie in een openbare ruimte. Het meemaken van seksuele grensoverschrijding kan stressreacties en andere symptomen tot gevolg hebben.

Cijfers

40% van de vrouwen is ooit slachtoffer geweest van een vorm van seksueel geweld. Dit loopt uiteen van een gedwongen (tong)zoen tot gedwongen anale seks. (Bron: De Haas, 2013)
14% van de vrouwen heeft tegen haar wil geslachtsgemeenschap gehad. (Bron: De Haas, 2013)
Bij vrouwen is de pleger bijna altijd (in ongeveer 99% van de gevallen) een man of meerdere mannen.
Bij mannelijke slachtoffers onder 16 jaar is de pleger vaker een man (59%) dan een vrouw (38%).
Bij mannelijke slachtoffers boven de 16 jaar is de pleger vaker een vrouw (79%) dan een man (21%).

Van de meisjes onder de 25 jaar is 18% en van de jongens is 4% wel eens gedwongen tot seksuele handelingen.
Ten minste 7.4% van alle vrouwen is ooit slachtoffer geweest van gedwongen seks in een relatie met een man. De slachtoffers van seksueel misbruik zijn vooral meisjes en vrouwen. De laatste tijd stijgt het percentage mannelijke slachtoffers, waarschijnlijk omdat er meer openheid en begrip is ten aanzien van mannelijke slachtoffers, waardoor meer gegevens boven tafel komen. Ten minste 5% van de mannen is als jongen seksueel misbruikt.
Als het gaat om seksueel misbruik door verwanten, blijkt dat de gemiddelde leeftijd van slachtoffers bij de eerste negatieve ervaring 11,1 jaar oud is. De gemiddelde duur van seksueel misbruik is 3,8 jaar. 80% van de plegers van seksueel geweld is verwante (huisvriend, buurman, leraar) en van de verwanten is 30% familie. 90% betreft mannelijke plegers en 10% van de plegers is vrouw.

(Bron : http://www.seksindepraktijk.nl/themas/seksuel...)

Wat?

Er is sprake van seksueel geweld als het slachtoffer zonder toestemming of onder dwang seksuele handelingen moet ondergaan of uitvoeren. Toestemming betekent dat er sprake is van instemming met het volle bewustzijn, zonder verwarring of misverstand en met besef van de consequenties van het gedrag. Bij dwang gaat het om alle situaties waarin het slachtoffer niet kan weigeren, zich niet aan de situatie kan onttrekken of er geen sprake is van vrijwilligheid. Bijvoorbeeld omdat er sprake is van bedreiging, lichamelijk geweld of verbale druk zoals chantage, of omdat iemand geen weerstand kan bieden door alcohol- of drugsgebruik.
 
Soms is het heel duidelijk dat bepaald gedrag een grens overschrijdt, soms ook niet. Iemand kan opzettelijk de grens van een ander overschrijden, maar het kan ook per ongeluk gebeuren. Een aanraking die voor de een prettig is, kan door een ander als grensoverschrijdend ervaren worden.
 
Meestal is het slachtoffer tussen de 16 en 25 jaar oud. De pleger is meestal een man. Vaak kennen het slachtoffer en de pleger elkaar en zijn zij ongeveer even oud. De pleger kan ook een familielid zijn of juist een onbekende.
 
De impact die seksuele grensoverschrijding op het slachtoffer heeft, hangt niet alleen af van de ernst en de aard van het geweld. Andere factoren zijn bijvoorbeeld de duur en frequentie van het misbruik, de mate waarin de dader en het slachtoffer een band met elkaar hebben en de mate van steun en opvang die iemand krijgt. Eerdere ervaringen met geweld, een nadelige gezinssituatie en al bestaande angstklachten vergroten de kans op stressreacties. Ten slotte bepaalt iemands persoonlijkheid ook voor een deel of iemand stressreacties krijgt of niet.

Onder seksueel misbruik wordt verstaan

Seksuele handelingen die tegen de zin van het slachtoffer plaatsvinden (van moeten kijken of bekeken worden tot alle daadwerkelijke seksuele aanrakingen: van het aanraken van borsten of genitaliën tot en met verkrachting). Het slachtoffer kan het ondergaan of verrichten van deze handelingen niet weigeren als gevolg van emotionele druk, lichamelijk of relationeel overwicht, dwang en/of (dreiging met) geweld van de pleger.

Emotionele druk kan worden uitgeoefend door middel van manipulatie en chantage, maar ook door het geven van veel aandacht, privileges en cadeaus, waardoor het slachtoffer zich verplicht voelt mee te werken aan het seksueel misbruik (incest, loverboys, ‘breezerseks’, emotionele druk binnen relaties).
Bij lichamelijk geweld wordt het slachtoffer tegen haar/zijn zin vastgehouden, vastgebonden, met een wapen bedreigd etc. Bij relationeel overwicht heeft de pleger macht over het slachtoffer omdat hij/zij een positie bekleedt waarin men overwicht op de ander heeft (vaders, moeders, sporttrainers, geestelijken, leraren, hulpverleners, partners).
Seksueel misbruik kan ook in een vaste relatie voorkomen. Seksueel misbruik door familieleden wordt ook wel incest genoemd.

Vragen

  • Ondervind je op dit ogenblik lichamelijke of psychische problemen als gevolg van seksueel misbruik?
  • Wanneer vond het misbruik plaats?
  • Wanneer zijn je problemen of klachten gestart, hoe komen ze in het dagelijkse leven tot uitdrukking, welke belemmeringen geven ze?
  • Heb je last van  emotionele klachten of ervaar je negatieve gedachten?
  • Onderga je een stemmingsverandering, lijd je aan slapeloosheid, voel je  opdringende gedachten, stemmen in je hoofd, nachtmerries...?
  • Gebruik je de afgelopen periode medicijnen of verdovende middelen of alcohol omwille van de problematiek?
  • Ken je je nog concentreren op je school of op je werk?
  • Merk je veranderingen in je omgeving op de manier hoe men op je reageert?
  • Ontmoet je de dader nog wel eens? Is de dreiging of het misbruik opgehouden?
  • Heb je soms gevoelens dat je beter dood zou zijn?

Kijk in hoeverre je  klachten ondervindt. Hoe vaker je deze klachten hebt, hoe meer kans dat ze te maken hebben met seksueel misbruik. Natuurlijk is het geen garantie, slechts een aanwijzing, maar in elk geval is het raadzaam als je veel van deze klachten hebt, om hulp te zoeken. Deze lijst is ook te vinden in het boek ‘Helen van seksueel misbruik. Het trauma voorbij’. van Ivonne Meeuwsen

Geheugenproblemen
    Een onrealistisch ideaalplaatje hebben van je eigen jeugd of je ouders
    Ontkennen wat er gebeurd is of hoe ingrijpend het was
    Minimaliseren of excuseren van de misbruik incidenten, “het was niet zo erg”, “anderen hadden het zwaarder”, “ze bedoelden het niet slecht”
    Gaten in het geheugen in de vroege jeugd
    Flashbacks: gevoelens, geluiden, geuren, dromen etc, over bepaalde zaken zonder dat je noodzakelijkerwijs weet waar het over gaat
    Nachtmerries met scenes uit het misbruik of opgejaagd worden
   
Angsten
    Angst om alleen te zijn
    Angst voor afwijzing/verlatingsangst
    Angst voor intimiteit/seksualiteit/seksuele gevoelens en om er over te praten
    Overdreven en onterechte angst voor bepaalde plaatsen (park, bos, kasten, slaapkamers)
    Angst voor  onderzoek bij een gyneacoloog of intiem onderzoek bij dokter
    Onverklaarbare angsten omtrent je eigen kinderen
    Overbezorgd zijn, vooral als ze de leeftijd bereiken waarop jij misbruikt bent
    Onterechte angst voor bepaalde personen

 
Psychische symptomen
   
    Depersonalisatie (het gevoel hebben dat je jezelf niet bent in bepaalde omstandigheden, meerdere persoonlijkheden ervaren)
    Moeite hebben om je eigen gedachten en gevoelens te vertrouwen
    Geen verantwoordelijkheid nemen of voelen voor je eigen leven, je wentelen in de rol van slachtoffer.
    Moeite met boosheid (de angst om boosheid toe te laten, bang dat, als je je boosheid laat zien, je deze nooit meer onder controle zult krijgen.   
    Eetstoornissen
    Overweldigende schuldgevoelens, het gevoel dat je fout bent, vooral in relaties
    Schuld, schaamte (terugkerende gedachten als: “Er is iets mis met mij”, “Ik verdiende het” en “Ik ben vies en voor altijd beschadigd”)
    Veel van de tijd verward en gedesoriënteerd zijn
    Niet om kunnen gaan met heftige emoties
   

Stoornis in de lichaamsbeleving (BDD = body dysmorphic disorder)
   
    Dwanghandelingen (OCD = obsessive compulsive disorder) en/of verslavingsgedrag (eten, werken, seks, roken, drinken, etc)
    Zelfsabotage, gevoelens van zelfhaat, zelfkastijding, automutilatie, gedachten aan en pogingen tot zelfmoord
    Emotioneel op slot gaan, onverschilligheid, depressie
    Het gevoel dat je controle moet hebben over jezelf, anderen en situaties
    Perfectionisme op alle domeinen van je leven
   

Fysieke symptomen

    Gauw misselijk/gevoel van te moeten overgeven
    Lichamelijke signalen niet zien (zoals pijn, vermoeidheid, honger of verzadiging)
    Jezelf verbergen in te ruime kleding of veel laagjes over elkaar heen
    Overgewicht als manier om jezelf te beschermen
    Haat voelen voor je eigen lichaam, je geslachtskenmerken ontkennen
    Doof gevoel vooral in de lichaamsdelen die met seksualiteit te maken hebben
    Spierspanning, hoofdpijnen, rugpijnen
    Darmklachten
   

Relatieproblemen

    Moeite hebben om je te binden aan anderen
    Je eigen kinderen niet goed behandelen zonder te weten waarom
    Problemen  hebben om een emotionele band met je kinderen op te bouwen, of het tegenovergestelde, je kinderen te dicht op hun vel zitten
    Onverklaarde moeite hebben met de (intieme) verzorging van je eigen kinderen.
    Je waardeloos, boos, of depressief voelen in je gezin van herkomst
    Denken dat je  waardeloos bent, dat je je partner niet verdient
    Het idee hebben dat je je familie moet beschermen tegen wat jou is overkomen
    Mensen die zeggen van je te houden vaak testen (door vb nare dingen te doen)
    Moeite hebben om  liefde en zorg van wie dan ook te accepteren
    Denken dat de ander altijd gelijk heeft
    Overdreven voor anderen zorgen en jezelf verwaarlozen
    Je overdreven inspannen om anderen te plezieren, om maar goedkeuring te krijgen
    Problemen met grenzen: niet kunnen confronteren, geen nee durven zeggen, het gevoel hebben dat je moet doen wat anderen van je vragen.
    Niet geloven dat je recht heb op je eigen gevoelens

Seksuele problemen

    De partner verwarren met de misbruiker of tijdens seks terugdenken aan misbruiksituaties
    Mentaal en emotioneel er niet bij zijn tijdens seks
    Opdringerige fantasiën over misbruik, verkrachting of S&M voelen tijdens seks of niet meer in staat zijn om zonder deze fantasieën tot orgasme te komen
    Verwarring over je seksuele identiteit
    Seksuele afwijkingen (verslaafd aan porno, exhibitionisme, obscene telefoontjes plegen, etc)
    Slachtoffers die daders worden (misbruikers)  
    Onderdrukking van  seksuele gevoelens, seks ontwijken, het idee hebben dat seks vies of ordinair is
    Schaamte ervaren over seksuele opwinding
    Dwangmatige, obsessieve seksgedachten hebben
    Promiscue gedrag, geen nee kunnen zeggen tegen seks, overtuigd zijn dat je een seksobject bent
    Vaginisme, (spierspanning in de vagina waardoor penetratie moeilijk wordt) of pijn bij het vrijen
    Seks geven om liefde te krijgen, verwarring over het verschil tussen het verlangen naar intimiteit en het verlangen naar seks
    Onvermogen om nog van seks (of delen daarvan) te genieten
   
  
Heb je veel van deze symptomen?

Herken je jezelf in de omschrijvingen van de opsomming van symptomen seksueel misbruik? Dat kan een aanwijzing zijn dat je seksueel misbruik hebt meegemaakt, maar het hoeft niet. Wel lijkt het raadzaam om dan hulp te zoeken.

 

Bronnen

http://hulpverleningnaseksueelmisbruik.nl/

Handboek seksualiteitshulpverlening.

http://www.seksindepraktijk.nl/themas/seksuele-grensoverschrijding

http://helenvanseksueelmisbruik.nl/

http://togetherlifecoaching.nl

Mogelijke hulpverlening en tips

Zo veel als geschreven wordt over de gevolgen van seksueel misbruik, zo weinig is er voor een slachtoffer te vinden op het gebied van herstel. Binnen het vakgebied van de psychologie komt men niet verder dan het aanreiken van een aantal hulpmiddelen, die algemeen geldend zijn voor alle vormen van rouw- en trauma verwerking. Op zich niet verwonderlijk, omdat het herstellen van seksueel geweld een zeer persoonlijke zaak is. Ieder slachtoffer heeft immers een eigen, uniek verhaal en een eigen unieke manier om met de opgedrongen ervaring om te gaan. Afgezien daarvan hebben veel slachtoffers die aan het begin van hun verwerkingsperiode staan, een verkeerd beeld van het herstel'. Vaak leeft bij hen de wens ervan af te komen'. Het seksueel misbruik op de een of andere manier ongedaan' te maken.Photo by Die_Inside_These_Arms_IV_by_joyeux_vol%20niamh%20ellen.jpg

Aldus rijst de vraag "Wat is herstel?" Een optimale situatie zou zijn: "Leren zó om te gaan met de ervaring dat deze het dagelijks leven van het slachtoffer niet meer negatief beïnvloedt". In de meeste gevallen is er echter al veel gewonnen indien de draad van het dagelijkse leven weer opgepakt kan worden, zonder dat hierbij negatieve overlevingsmechanismen, zoals bijvoorbeeld afzondering de overhand hebben. Het leren controleren en beheersen van de overlevingsmechanismen speelt hierbij een belangrijke rol.

Rouwproces

Het verwerken van een misbruikervaring heeft veel weg van een rouwproces. Elk rouwproces wordt gekenmerkt door "afscheid moeten nemen" en "verlies accepteren". Dit afscheid nemen kent vele facetten. Het slachtoffer dient vaak afscheid te nemen van de jeugd die hij/zij nooit heeft gehad. Want vaak worden slachtoffers door het misbruik in een positie geplaatst waarin zij hun eigen kind zijn niet kunnen beleven. Hetzij door de rol waarin de dader het slachtoffer manoeuvreert, hetzij dat het leven van het slachtoffer reeds op jonge leeftijd beheerst werd door angst en verwarring. Afscheid nemen alle pijnlijke gevolgen die het misbruikt veroorzaakt heeft. Maar zeer zeker ook het afscheid nemen van de dader. De dader heeft immers een bepalende rol gespeeld in het leven van het slachtoffer. Uit de gevangenschap van een opgedrongen gevoelswereld stappen' betekent in deze:

1) Zich los beginnen te maken van de onderdrukking of te wel het scheppen van veiligheid;
2) Verstandelijk verwerken van wat er gebeurd is. Met name voor jonge slachtoffers is dit van belang. Zij hebben immers het gebeuren aanschouwd door de ogen van een kind, dat niet of nauwelijks in staat is op rationele basis de situatie onder ogen te zien. Op een volwassen manier kijken naar wat vroeger gebeurd is';
3) Emotioneel verwerken of te wel: het doorlopen van het rouwproces. Alle gevoelens die een mens kan beleven komen hierbij aan de orde;
4) Het terugwinnen van de eigen zelfbeschikking.

Het doorlopen van de bovenstaande fases biedt echter een groot voordeel: het geeft het slachtoffer de mogelijkheid het gebeurde een plaats te geven. Uit de gevangenschap van een opgedrongen gevoelswereld stappen' wordt synoniem voor zich los maken van het verleden', zodat er weer ruimte ontstaat. Ruimte waarin het slachtoffer de zelfbeschikking terugwint waardoor hij/zij zich weer op het heden en de toekomst kan richten. Afhankelijk van aard en omstandigheden van het seksueel misbruik, kan dit verwerkingsproces lang duren. Tevens is het zo dat er, net als bij elk ander rouwproces, geen duidelijke fasen zijn te onderscheiden. Bepaalde facetten voeren de boventoon, waardoor de (h)erkenning tussen lotgenoten groot is, maar ieder mens verwerkt op zijn/haar eigen manier. Ook dient het slachtoffer zich te realiseren, dat de emotionele belevingswereld een op en neer gaande beweging maakt. Een terugval in de vorm van (soms felle) angsten, grote onzekerheid, grote woede of intens verdriet wil niet zeggen dat het verwerkingsproces gefaald heeft. In tegendeel zelfs: het is een natuurlijke mechaniek in de menselijke belevingswereld. Op den duur zal een slachtoffer zelf ontdekken dat deze zware tijden steeds korter van duur zijn. Dit zijn de vruchten van het eigen leerproces. Men leert steeds beter met de emotionele erfenis' om te gaan. Uiteindelijk is het slachtoffer in staat de draad van zijn of haar leven weer op te pakken, omdat het misbruik een plaats heeft gekregen. Net zo goed als een foto van de overleden dierbare op de schouw een symbool is, voor de plaats die het verlies gekregen heeft. Het leven gaat door, ondanks het wegvallen van de dierbare. Zo gaat ook het leven door, als men seksueel misbruikt is.

Beginnen : niet bagatelliseren

Na seksueel misbruik  moet je soms een besluit nemen om er iets aan te doen en iemand anders te vertrouwen. Na seksueel misbruik in je jeugd kun je er op een dag niet meer onderuit. Als je bijvoorbeeld je verslaving(en) wil stoppen of je niet meer iedere dag somber wil voelen. Soms wil je partner niet meer met je verder omdat er geen echte intimiteit met je krijgen is. Je hebt dus genoeg van je aarzelingen en besluit er iets aan te doen. Bij de verwerking van seksueel misbruik is de eerste stap dat je weet dat je misbruikt wordt of in het verleden werd. Dat je erkent dat het om seksueel misbruik gaat. En dat je het niet afdoet omdat het “maar kinderspel was” of dat het “zo nu eenmaal gaat in de uitgaanscene” of “dat je ook veel van hem hebt gekregen” en wat veel mensen ook zeggen “dat het je eigen schuld was, dat je het toch uitgelokt hebt”. Vaak geef je jezelf ook de schuld voor (een deel van) het misbruik. Het (onterecht!) jezelf de schuld geven heeft een functie (gehad) voor zowel jou als de dader. Bij het aangaan van je verwerking is dit onterecht jezelf de schuld geven niet meer functioneel.

HPhoto by Die_Inside_These_Arms_IV_by_joyeux_vol%20niamh%20ellen.jpget is dus van belang dat je onder ogen durft te zien dat jou iets is aangedaan en dat jij daar last van hebt. Vervolgens zul je onder ogen durven te zien wat die ander jou aangedaan heeft, dit kan van alles zijn: je jeugd verpest, je pubertijd van je afgenomen, je vertrouwen beschaamd, je zelfvertrouwen van je afgenomen, je angstig gemaakt, of het plezier in je werk vergald. Het kan je helpen om dit op te schrijven. Dan kan je dat later nalezen en er dingen aan toevoegen of afhalen net zo lang tot het voor jou klaar is.

Melden en hulp zoeken.

Het volle besef van de ernst van de gevolgen van seksueel misbruik lijkt nauwelijks door te dringen bij onszelf en onze omgeving. Er is een collectieve ontkenning gaande van de verborgen wereld. Daarom is het zo moeilijk om erover te praten. Om erover te beginnen.  Om het onzichtbare zichtbaar te maken en het ongezegde te zeggen: daar is moed en kracht voor nodig. Ongeloof en weerstand van omstanders weerhouden je ervan om met je verhaal naar buiten te komen. “Stel je niet zo aan”, “praat daar maar niet over”, “ach ouwe koeien” en “wat is dat modern zeg, dat hadden wij vroeger niet” zijn voorbeelden van onjuiste bejegening die je tegen kan komen.  Soms breekt het volle besef van de ernst even door, dat seksueel misbruik als een rode draad door je leven loopt. Steeds weer komt de vraag terug 'Wat stelde het nou eigenlijk voor?' Is dat nou echt zo belangrijk om het er over te hebben? Het kan toch niet daardoor komen dat ik mij al jaren somber en machteloos voel.

Obstakels uit de weg ruimen, op dilemma’s antwoorden vinden.

Voordat je aan het eigenlijke verhaal toe kan komen (gewoon kunnen vertellen wat er is gebeurd) kom je een aantal obstakels tegen. Heb je het ene obstakel weggeruimd dan is het volgende al weer daar. Deze obstakels zijn de ogenschijnlijk onoplosbare tegenstrijdigheden in jezelf.

Onveiligheid: vertrouwen/ wantrouwen/ zelfvertrouwen

Blote buikOm iets te vertellen wat heel persoonlijk en kwetsbaar is moet je iemand vertrouwen. Doordat het gezonde vertrouwen in anderen bij veel mannen beschadigd is geraakt door het misbruik is dit een heel moeilijke hobbel. Je hebt hierdoor vaak te veel vertrouwen in anderen of juist helemaal niet meer waardoor je niet op gang kan komen met je vertrouwenspersoon. Stel steeds je voorwaarden. Eenmaal op gang dan komen een aantal (hoeft niet allemaal) belangrijke innerlijke vraagstukken en dilemma’s naar boven. Deze onderwerpen moet je bespreken en/of een oplossing voor vinden. Bij sommige onderwerpen is bespreken en bewustzijn belangrijk, bij andere onderwerpen kom je niet een stapje verder als je geen oplossing vindt.

De weg van herstel begint op de eerste plaats met het scheppen van een veilige situatie. Zolang als het seksueel misbruik plaatsvindt is het onmogelijk om te herstellen. Net zo goed als het onmogelijk is te herstellen indien het seksueel geweld niet meer plaats vindt, maar er wel een (stille) dwang aanwezig is om over het misbruik te blijven zwijgen. De onderdrukking blijft dan voortbestaan waardoor het slachtoffer gevangen blijft in de macht van de dader, ook al is deze macht voor de buitenwacht (schijnbaar) niet zichtbaar.

Het scheppen van veiligheid is om veel redenen belangrijk. Het geeft de ruimte om dingen op een rijtje te zetten. Ruimte die een slachtoffer nodig heeft om te leren voor zichzelf te kiezen en op te (leren) komen voor zichzelf. Het is zeer raadzaam om daarbij de hulp in te roepen van een iemand die door het slachtoffer wordt vertrouwd. Voor veel slachtoffers zal dit een hoge drempel zijn. Voor veel slachtoffers is het namelijk moeilijk om iemand te vertrouwen omdat hun vertrouwen op zeer pijnlijke manier geschonden is. En voor velen is het al helemaal moeilijk om openheid te geven. Toch is praten zeer noodzakelijk. Een trauma generaliseert namelijk. Voorbeeld: iemand wordt beroofd door een dief met gele kleren. Het slachtoffer kan hierdoor onbewust een aversie krijgen tegen een ieder die gele kleren draagt. Vooral voor jongere slachtoffers kan de verwarring die zo ontstaat groot zijn. Het gebeuren wordt aanschouwd door de ogen van een kind dat vaak niet in staat is om nuchter tegen de feiten aan te kijken. Daar bovenop komen de generaliserende gedachten. Dit generaliserend denken kan tot een ware marteling uitgroeien. Omdat er altijd kleine details zullen zijn, die een slachtoffer doen herinneren aan het geweld. Details waarvan omstanders de ware betekenis niet herkennen. Hierdoor kan voor het slachtoffer een gevoel van bedreiging in stand gehouden worden.

Acceptatie

Acceptatie blijkt bij nader inzien veel meer te betekenen dan alleen maar accepteren dat het seksueel geweld plaats heeft gevonden. Accepteren betekent voor een slachtoffer óók leren omgaan met gevoelens van schuld, verantwoordelijkheid, schaamte, verdriet, angst en woede. Voor jonge slachtoffers komt daar nog eens bij: het ontwikkelen van een eigen wil, leren voor zichzelf opkomen, het leren beheersen van grenzen en het herstellen van het beschadigde zelfbeeld om zo alsnog qua eigen beleving uit te groeien tot een volwaardig individu. Een moeilijk proces omdat de oude (kinderlijke) overlevingstechnieken sterk ingeworteld kunnen zijn. Aldus wordt door het slachtoffer constant toneel' gespeeld naar andere mensen toe. Steeds op zoek naar manieren om antwoord te kunnen geven op het chronische gevoel van onveiligheid en de angst voor nieuwe onmachtssituaties. Steeds proberende een voorhanden situatie in te schatten.

Naar mate een slachtoffer ouder wordt, kan er een bewustwordingsproces in gang komen. Tijdens de pubertijd, wanneer de eigen seksualiteit begint te ontwikkelen, ontstaat vaak deVertwijfelde man eerste verwarring en pijn ten aanzien van de opgedrongen seksuele handelingen op jongere leeftijd. Tegen de tijd dat de maatschappij het slachtoffer als volwassen beschouwd, dienen zich nieuwe problemen aan. Het verstandelijke besef van eenzaamheid en isolement begint te groeien. Terwijl tegelijkertijd het opbouwen van een intieme relatie moeilijk zo niet onmogelijk blijkt te zijn. Vaak gaat dit bewustwordingsproces gepaard met prangende vragen. Seksueel misbruik veroorzaakt veel verwarring. Schuld, schaamte, woede, angst, verantwoordelijkheidsgevoel, eigenwaarde, zelfvertrouwen, intimiteit en seksualiteit zijn een paar steekwoorden die hier van toepassing zijn. Dit complex van vaak tegenstrijdige emoties kan er toe leiden dat een slachtoffer een leven gaat leiden waarbij hij/zij in stilte lijdt of zelfs psychische en/of lichamelijke klachten krijgt. Enerzijds gevangen in de horror van de opgedrongen ervaringen en anderzijds bang voor de mening van anderen op het moment dat er openheid wordt gegeven. Gevangenschap in een opgedrongen gevoelswereld, die zich in vele facetten van het leven van een slachtoffer tot uitdrukking komt. Soms heel duidelijk, zoals bijvoorbeeld het vermijden van bepaalde plaatsen. Maar meestal heel subtiel en voor buitenstaanders niet waarneembaar.

Verstandelijke verwerking

Om grip te krijgen op de verwarring, dient een slachtoffer eerst verstandelijk het seksueel geweld op een rijtje te zetten. Erkennen wat er gebeurd is en beginnen met het geweld op een objectieve manier te beschouwen. Dit is noodzakelijk om onterechte gevoelens van schuld en schaamte naast zich neer te kunnen leggen. Ook een totaal misplaatst en vaak door de dader aangepraat verantwoordelijkheidsgevoel dient door het slachtoffer naast zich neer gelegd te worden.

In de eerste fase ben jij je bewust geworden dat jij misbruikt bent en ben je gaan realiseren welke schade dat misbruik jou heeft gedaan. Bij dit bewust worden zal je een heleboel emoties gaan voelen die jij je voorheen niet bewust was. Dat kan verwarrend, angstig en bedreigend zijn. Het is van belang dat jij niet alleen blijft zitten met je boosheid, verdriet en angst, maar deze gaat uiten en daarmee contact maakt. Zolang jij je (mede) schuldig aan je misbruik voelt kan jij niet je boosheid op de dader richten, je zult iets met je schuldgevoel moeten anders richt jij jouw boosheid op jezelf. Het gaan uiten van je emoties kan heel eng voor je zijn, mogelijk heb jij overleefd door altijd lief, aardig, aangepast en opgewekt te zijn. Bovendien kan het heel complex liggen, is de dader een collega, vriend, oom of zelfs ouder van je. Misschien was hij* de enige die wel aandacht voor jou had. Het is van belang dat je deze kluwen van gevoelens en emoties weet te ontwarren en om hiermee contact te maken. Dat je gevoelens hanteerbaar en eventuele beelden en herbelevingen hanteerbaar en toegankelijk worden voor jou en dat jij je daar ook weer voor kunt afsluiten. Je doorbreekt hiermee de macht die de dader over je had en neemt het roer over, je kunt beginnen met opbouwen van je zelf(vertrouwen).

Emotionele verwerking

Na de verstandelijke erkenning komt de emotionele verwerking. Vaak is er een grijs gebied te herkennen tussen de verstandelijke- en de emotionele verwerking. Bijvoorbeeld omdat Zoekende vrouweerst nog de waarom-vraag terzijde gelegd moet worden. De waarom-vraag is een natuurlijke reactie. Maar net als misplaatste schuld- een verantwoordelijkheidsgevoelens kan de waarom-vraag het slachtoffer belemmeren de blik op zichzelf te richten. De waarom-vraag kan aangegrepen worden als een laatste vluchtpoging voor het onder ogen zien van de eigen emoties. Men komt reeds in contact met de eigen gevoelswereld, maar in plaats van deze gevoelens te onderzoeken en verwerken wordt de aandacht verschoven naar de vraag "Waarom heb ik deze gevoelens?". Dit is het grijze gebied tussen verstandelijke en emotionele verwerking. Want het antwoord luidt simpel: "Ik heb deze gevoelens, omdat een ander deze aan mij heeft opgedrongen". Ratio en gevoelswereld vloeien hier in elkaar over.

Het slachtoffer dient hierbij in te zien dat het zinloos is om (lang) stil te staan bij de waarom-vraag. Er zijn nu eenmaal vragen waar geen (goed) antwoord op gegeven kan worden. Vergelijk het met de vraag: "Waarom worden mensen ouder". Men kan alleen constateren dat mensen ouder worden. Wáárom dit zo is, is alleen voor de medische wetenschap echt van belang. Voor een individu niet. Daarvoor wel de vraag: "Nu ik weet dat ik ouder wordt, wat houdt dat in voor mij? Hoe kan ik daar mee omgaan?". De emotionele verwerking zou kunnen beginnen met de vraag: "Ik ben seksueel misbruikt, wat heeft dit voor mij betekend?" En zou kunnen eindigen met de vraag: "Ik ben seksueel misbruikt, hoe kan ik op een gezonde manier door gaan met mijn leven?" Maar zolang het slachtoffer de verschillende emotionele aspecten van het seksueel misbruik nog geen plaats heeft kunnen geven, zal hij/zij deze laatste vraag maar moeilijk oprecht kunnen stellen.

Door veel slachtoffers wordt de fase van emotionele verwerking als sterk belastend ervaren. Vooral het begin van deze fase wordt gekenmerkt door herbeleving. Beelden en emoties uit het verleden dringen zich aan het slachtoffer op en dwingen deze de aandacht expliciet op het gebeuren te richten. Alle verdrongen gevoelens zoals woede, verdriet en onmacht komen in alle hevigheid naar boven. Gevoelens die achteraf alsnog een plek moeten krijgen. Het heeft veel weg van een rouwproces. Rouw om de jeugd die men nooit gehad heeft, rouw om de ouders die er misschien nooit zijn geweest op een manier die je als weldenkend mens mag verwachten, rouw om alles wat men verloren heeft door het seksueel geweld.

Zeker het begin van de emotionele verwerking kan een kritische fase zijn. Een goede begeleiding van het slachtoffer is zeer wenselijk. Niet alleen door professionele hulpverlening maar zeker ook door een begripvolle omgeving. Ondanks de instinctieve afkeer van slachtoffers om de eigen pijn onder ogen te zien, is dit zeer belangrijk. Want vaak is dit de enige manier om de negatieve gevolgen van de verdrongen emoties te reduceren. Deze gevolgen kunnen uiteenlopen van het in stand houden van het opgelegde isolement, eetstoornissen, depressiviteit, automutilatie, de vlucht in verdovende middelen, enz.

Een mens ken vier basis emoties: Angst, woede, verdriet en blijdschap. Een trauma ontstaat in feite doordat emoties zó sterk worden opgeroepen dat het voor het slachtoffer onmogelijk is om er op normale en gezonde manier mee om te gaan. Het is zaak om tijdens de emotionele verwerking om te leren gaan met deze intense gevoelens.

Woede kan het slachtoffer helpen uit de emotionele gevangenschap' te stappen. Verdriet kan het slachtoffer helpen daadwerkelijk afscheid te nemen van de oude vertrouwde celmuren'. De felheid van de verschillende emoties bedaart naarmate de verwarring afneemt. Het begint tot het slachtoffer door te dringen dat de indoctrinatie van de dader gebaseerd is op een leugen. Het is belangrijk hierbij stil te staan, omdat dit inzicht, samen met de nieuwe emotionele orde' het fundament vormt voor de volgende stap: zelfbeschikking. Het verdient aan de andere kant ook de aanbeveling niet te snel tot deze stap over te gaan. Het emotionele verwerkingsproces kan lange tijd in beslag nemen. Wellicht is het verstandig om de focus primair te richten op een stabiel (emotioneel) leven dan de verwerkingsfasen zo snel mogelijk te doorlopen. Beter in éénmaal het emotionele verwerkingsproces goed doorlopen dan op latere leeftijd nog steeds geplaagd te worden door stukjes onverwerkt verleden.

De opbouw van een nieuw leven.

Plezier makenWanneer de voorgaande verwerkingsfasen met succes zijn doorlopen, is de nieuw verworven vrijheid er een van kansen voor het slachtoffer maar vaak ook een van beangstigende onzekerheden. Het is een vrijheid, die verworven wordt door het terugeisen van het besef van de eigen kracht, eigen wilsbeschikking, eigenwaarde en het mogen zijn'. En daarmee afrekenend met het voortdurende gevoel van onmacht, onderdrukking en angst. De onzekerheid ontstaat door het wegvallen van oude overlevingspatronen alsook vaak de instinctieve drang zich af te zonderen. Er dient zich een nieuw leerproces aan waarbij het zelfbeeld opnieuw geformuleerd wordt evenals de manier waarop een slachtoffer naar zijn of haar omgeving kijkt.

Tijdens je misbruik en in de periode erna waarin je nog niet aan verwerken toe bent gekomen heb je succesvol allerlei overlevingsstrategiën gebruikt. Mogelijk ben je gaan vermijden, dissociëren of wil je alles controleren. Om te overleven zijn dergelijke strategiën zeer bruikbaar. Maar als je je misbruik gaat verwerken dan wil je meer dan overleven alleen. Dan wil je weer gaan leven. En leven is juist ervaren en voelen, dingen die je tegenkomt aangaan en lekker bezig zijn met wat je doet zonder de rest van je omgeving in de gaten te moeten houden. Dat betekent niet dat je jouw overlevingsmethoden niet meer mag gebruiken. Houdt ze achter de hand voor als je ze werkelijk nodig hebt en leer daarnaast ook om wel weer te gaan leven. Je zult het vertrouwen in jezelf en je lichaam moeten herstellen, je lijf weer toe-eigenen, jouw herinneringen, jouw gevoel en jouw gedachten toegankelijk maken. Weer heel worden. Je eigen behoeftes weer kunnen en durven te ervaren naast je angst en beschadigingen die er ook zijn . Het verbinding kunnen en durven maken met jezelf, jouw kracht, het weer gaan wonen in je lijf. Vaak hoor je van mensen die seksueel misbruikt zijn en dat verwerkt hebben dat ze “restverschijnselen” hebben. Dat ze nog angst hebben om te vrijen, dat ze zich schamen voor een erectie, dat hun lijf nog niet helemaal vertrouwd aanvoelt. Dat ze ergens nog pijn hebben zitten.

De laatste stap in dit proces is het opnieuw deelnemen aan activiteiten, en wel zodanig dat de opgedane traumatische ervaringen het dagelijks leven van het slachtoffer niet meer negatief beïnvloeden. Hierbij is het voor het slachtoffer belangrijk om over de drempel van twijfels heen te stappen en een sociaal leven op te bouwen. Een sociaal leven waarin het slachtoffer uit de rol van onderdrukte stap en op basis van gelijkheid de medemens tegemoet treedt.

Ook dit laatste is feitelijke een leerproces. Voor menige (jong)slachtoffer is een omgang met de medemens op basis van gelijkheid een nieuwe ervaring. Vooral voor hen is het zaak om deze nieuwe ervaring te gaan verkennen op een manier waarbij, zowel kinderlijke naïviteit als instinctieve argwaan er mogen zijn, maar geen bepalende factor mogen vormen. Gelijkheid' is een term die nog een nadere invulling behoeft, want veel slachtoffers zullen hun geconfronteerd worden met hun eigen onzekerheid. Het eventuele onvermogen om een situatie als volwassene correct in te schatten mag hierbij geen boventoon voeren. Een gokje wagen' zou het devies moeten zijn. Al doende lerende dat gelijkheid de nieuwe werkelijkheid is. Een werkelijkheid die de deuren openzet naar een vreugdevol leven, waarin het slachtoffer kan leren te genieten.

De werkelijkheid van het heden kan echter nooit ervaren worden indien de gevangenschap van het verleden in stand gehouden wordt. Het slachtoffer zal in deze fase dus over moeten gaan tot een actieve opbouw van een sociaal leven, ondanks de gevoelde onzekerheid. Hiermee kan begonnen worden zodra het slachtoffer bij zichzelf herkent dat de emotionele beleving stabielere vormen aanneemt.

Omgeving van het slachtoffer

Belangrijk in dit alles is de omgeving van het slachtoffer. Zowel ten tijde van het seksueel misbruik, ten tijde van het verwerkingsproces als erna. Maar het belangrijkste voor een slachtoffer is toch wel dat hij of zij gaat praten. Praten om een eigen gevoel van veiligheid te herscheppen, praten om de verwarrende en conflicterende emoties op een rij te zetten en te verwerken. Praten om aansluiting te krijgen in een sociale omgeving en zodoende weer een normaal leven op te pakken.

Het woord integratie wordt hierbij vaak gebruikt. Integratie met zichzelf maar ook met de omgeving. Zowel verstandelijk als emotioneel weer in contact komen met zichzelf, maar ook weer aansluiting vinden met de (sociale) omgeving. Normen en waarden zoals geleerd in de kindertijd, spelen hierbij een rol. Soms maakt de achtergrond van een slachtoffer het verwerkingsproces extra moeilijk. Zo kan het voor mannelijke slachtoffers vaak moeilijker dan voor vrouwelijke slachtoffers om zichzelf als weerloos kind te zien. Dit komt doordat ze dan niet aan het maatschappelijke cliché van 'sterke man' kunnen voldoen.

Verwerken van seksueel geweld, zeker wanneer het langdurig aan heeft gehouden, is meer dan alleen het op een rijtje zetten van de gebeurtenissen en leren deze los te laten. Een slachtoffer dient te leren léven in plaats van slechts te overleven.

Grenzen leren stellen

Als slachtoffer van seksueel geweld is het vaak moeilijk om na het misbruik grenzen te stellen. Het "nee" is namelijk al een keer niet gerespecteerd. Deze informatie gaat over het stellen van grenzen. Hoe kun je dit weer leren en welke gevolgen brengt het met zich mee als je dit niet doet?

Veel vrouwen hebben er moeite mee om nee te zeggen als een ander iets van hen wil. Dat is ook wel begrijpelijk, omdat je als vrouw geleerd wordt voor anderen klaar te staan en jezelf weg te cijferen. Op die manier levert nee zeggen vaak schuld /en of angstgevoelens op. Je bent bang dat de ander je egoïstisch zal vinden of boos op je zal worden. Soms zeg je automatische ja als je iets wordt gevraagd, zonder erbij na te denken of je het echt wel wilt. Terwijl je wel het nee van een ander accepteert, heb je het (onredelijke) idee dat een ander jouw nee niet accepteert.

Als je geen nee durft te zeggen brengt dit vaak met zich mee dat je je eigen grenzen niet weet te bewaken. Hiermee bedoelen we dat je heel veel dingen tegen je zin in doet, teveel hooi op je vork neemt, te weinig aan je zelf toekomt. Kortom dat je jezelf de speelbal voelt van andermans wensen en verwachtingen. Dit kan leiden tot gevoelens van irritatie, opkroppen van boosheid, je ontevreden voelen over jezelf en op de lange duur zelfs tot verschijnselen van overspannenheid.Vrouwen die grenzen stellen

Deze negatieve gevolgen alleen al geven aan waarom belangrijk is om wel nee te (durven) zeggen. Wanneer je wel durft te zeggen wat je wel en niet wilt heb je meer greep op je eigen leven en kun je je eigen leven meer inrichten zo als jij graag wilt. Je kunt ook zeggen dat je meer aan jezelf toekomt en je prettiger en meer tevreden gaat voelen. Wanneer je nee wilt zeggen is het belangrijk dat je er van overtuigd bent dat je het recht hebt om niet op andermans wensen in te gaan. Net zo als jij niet verwacht dat iedereen altijd op jouw wensen in gaat.

Tips

Probeer niet automatisch ja te zeggen. Denk er eerst over na of je iets wel of niet wilt. Als je niet meteen kunt beslissen, zeg dat dan gewoon: "Ik wil er even over nadenken en ik kom er op terug."

Bedenk dat je altijd kunt terugkomen op een eerder uitgesproken ja. Als je ja zegt en je wilt toch liever niet, bel dan op of ga bij die persoon langs en zeg dan dat je niet wilt. Geen smoesje bedenken, maar gewoon nee zeggen.

Laat duidelijk nee horen. Als je bijvoorbeeld heel zacht praat en daarbij naar beneden kijkt maakt je nee niet zoveel indruk en zal de ander er zich niet veel van aantrekken.

Als je de ander wilt uitleggen waarom je iets niet wil, dan kun je dat doen, maar je bent niet verplicht je te verontschuldigen

Wanneer je besloten hebt om nee te zeggen is het handig daar mee te beginnen en pas daarna uitleg te geven. Op deze manier is het meteen duidelijk dat je niet wil en hoef je er niet omheen te draaien.

Je kunt ook onderhandelen, bijvoorbeeld "nu wil ik niet, maar morgen wel."

De wijze waarop je het "nee" duidelijk kunt maken:

Kijk de ander aan

Zeg duidelijk dat je niet wilt in gaan op het verzoek

Leg zo nodig kort uit waarom

Let op de reactie van de ander

Herhaal zo nodig je weigering

Oefeningen die je voor jezelf kunt doen:

Let er op hoe anderen nee zeggen. Herken je leerstappen?

Ga na wanneer jij de afgelopen tijd een verzoek geweigerd hebt. Hoe ging dit?

Ga na wanneer je de afgelopen tijd geen JA hebt gezegd en dit wel had willen doen. Schrijf de onredelijke gedachten op die hierbij een rol speelden. Probeer ze te vervangen voor redelijke gedachten.

Onredelijke gedachten: Als ik nee zeg vindt die andere mij niet lief of aardig. Wordt de persoon boos of kwaad op mij.

Redelijke gedachten: als ik nee zeg, ben ik echt mijn vriend(en) niet kwijt en vindt die persoon mij nog steeds aardig en lief. Is hij niet boos op mij, maar respecteert mij en laat mij in mijn waarden.

Ga na welke verzoeken je de komende tijd wilt weigeren. Schrijf op hoe je dat wilt zeggen.

Neem je de komende week een of meerdere malen voor om nee te zeggen. Hoe ging het? Schrijf dit op.

Je kunt dit misschien met een seksuologisch hulpverlener doen of bespreek met de hulpverlener hoe je een stappenplan kan maken.

Bronnen

http://www.seksueelmisbruik.info/verwerken-dillemmas/

http://www.seksueelgeweld.nl/

http://www.haptotaal.nl

Meer informatie

Hieronder vindt u links naar websites met meer info over de beschreven thematiek. Onze excuses mochten bepaalde links niet meer werken of indien de aangeboden info niet meer juist is.  De webmaster van deze website is niet verantwoordelijk voor de inhoud die op de doorgelinkte pagina's wordt aangeboden. Wenst u correcties mee te delen kan dat via het contactformulier met duidelijke opgave van de suggestie.

Volgende boeken geven meer info

Titel : Denk je sterk
Auteur: Fred Sterk & Sjoerd Swaen
ISBN: 90-215-9258-4

Titel: Emotioneel in Balans
Auteur: Fred Sterk & Sjoerd Swaen
ISBN: 90-215-3316-2

Titel: opkomen voor jezelf
Auteur: Anne Dickson
ISBN: 90- 274-4010-7

Titel: Ruimte voor jezelf >
Auteur: Fred Sterk & Sjoerd Swaen
ISBN: 90-215-8922-2

Meer lezen

Websites algemeen

http://www.seksueelmisbruik.info/verwerken-dillemmas/

http://www.seksueelgeweld.nl/

http://www.haptotaal.nl

Methodieken voor het terugdringen van de gevolgen van een trauma en post traumatische stress (PTSS):

Aandachtgerichte cognitieve therapie. Via meditatie leren loslaten en accepteren (2004)
Meer informatie

Eye Movement Desensitization and Reprocessing.Protocollaire individuele hulpverlening voor posttraumatische cliënten (1987)
Meer informatie

Methodieken voor kinderen:

Horizonmethodiek.Groepshulpverlening voor kinderen met seksueel misbruik ervaringen (1992)
Meer informatie

Methodieken voor jongeren:

Digitale hulpverlening voor jongeren. Internetbehandeling van jongeren met een eenmalig seksueel trauma (2008)
Meer informatie

Internethulpverlening

Digitale hulpverlening voor jongeren door maatschappelijk werkers (2007)
Meer informatie

Hulpmix

Laagdrempelige internethulpverlening voor jongeren met een multiculturele achtergrond. (2007)
Meer informatie

STEPS Groeps- en individuele behandeling na verkrachting (2007)
Meer informatie

Seksueel misbruik bij adolescenten

Een protocollaire groepsbehandeling (2002)
Meer informatie

Pretty woman.Praktijkvoorbeeld voor de aanpak van meisjesprostitutie (1996)
Meer informatie

Meidengroep

Draaiboek voor hulpverlening aan slachtoffers van seksuele kindermishandeling (1990)
Meer informatie

Methodieken voor volwassenen:

Vroeger en verder.Stabilisatiecursus na misbruik of mishandeling (2008)
Meer informatie

Ambulante verwerkingsgerichte traumabehandeling.Een groepsbehandeling voor seksueel misbruikte vrouwen met een combinatie van procesgerichte cognitieve therapie en psychomotore therapie. (1999 + 2006)
Meer informatie

Grip op je verleden. Psycho-educatiegroepen voor seksueel misbruikte vrouwen (2006)
Meer informatie

Groepshulpverlening aan moeders van seksueel misbruikte kinderen. Methodiek voor moeders wiens kind of kinderen binnen familieverband seksueel misbruikt zijn (2004)
Meer informatie

Groepsmaatschappelijk werk voor mannen met seksueel geweld ervaringen

Methodiek voor gespreksgroepen voor mannen die (in hun jeugd) seksueel misbruikt zijn (2003)
Meer informatie

Oefenen in verandering.Groepswerk voor meiden met seksueel geweldervaring (1998)
Meer informatie

Lichaamsgerichte therapie. Therapie voor jonge vrouwen/meiden met seksueel geweldservaringen (1991)
Meer informatie

Methodieken voor mensen met een verstandelijke beperking:

Baas van het gesprek. Een methodiek voor het houden van gesprekken met slachtoffers en daders van seksueel misbruik met een verstandelijke beperking (2009)
Meer informatie

Behandelaanbod Anders Denken, Anders Doen.Ambulante behandeling van licht verstandelijk gehandicapte zedendelinquenten (2007)
Meer informatie

Samen misbruik de baas. Lotgenotengroep voor vrouwen met een verstandelijke beperking (2007)
Meer informatie

Echte seks.Werkboek seksualiteit voor zwakbegaafde plegers van zedendelicten (1999)
Meer informatie

Traumabehandeling De traumabehandeling richt zich op diagnostiek en behandeling van post traumatische stoornissen en klachten van slachtoffers met een verstandelijke beperking.
Meer informatie 

Systeemgerichte hulpverlening:

CLAS Contextuele Leergroepen voor Alle betrokkenen bij Seksueel misbruik (1990)
Meer informatie

Hulpverlening aan daders Cosa

Cirkels van ondersteuning, samenwerking en aanspreekbaarheid. Voorkomen van recidive bij zedendelinquenten.
Meer informatie

Ambulante plegerbehandeling jongeren met lvb. Ecologische behandeling van jongeren met een licht verstandelijke bepreking die seksueel grensoverschrijdend gedrag vertonen.
Meer informatie

Zoek hulpverlener

Klik hieronder op de seksuologische problematiek om alle seksuologen/seksuologische hulpverleners te vinden die rond deze thematiek werken. Vindt u niets bij deze term, dan is in deze database (nog) geen hulpverlener aanwezig die specifiek rond deze problematiek werkt.

Wenst u een hulpverlener in uw nabijheid te vinden, kies dan 'zoeken op specialisatie problematiek' en kies 'kaart' of 'lijst' uit het menu aan de rechterkant.


logo creative commonsDisclaimer en copyrights klik hier  © De copyrights van de hier weergegeven tekst rusten bij de oorspronkelijke auteur(s). Geen overname tenzij met toestemming van de oorspronkelijke auteur(s). De informatie/foto's werden soms (letterlijk) ontleend aan andere internet/literatuurbronnen of zijn aangepast naar andere internet/literatuurbronnen. Onderaan de informatie vindt u telkens zoveel mogelijk de originele bronnen voorzover ons bekend. Er is geen enkel commercieel, doch louter een informatief en educatief opzet. Inden er auteursrechterlijke schendingen zijn, zijn die onvrijwillig door onbekendheid/onwetendheid en niet met opzet gebeurd. Mocht u het ongepast vinden dat uw eigen informatie/foto's op deze website worden vermeld of is er geen correcte bronvermelding naar uw informatie, contacteer dan info@seksuologischehulpverlening.info  met opgave van de betrokken schending van copyrights. De info zal dan zo snel mogelijk aangepast en/of verwijderd worden.

Kennis is er om te delen, niet om te bezitten.